ЛІТАРАТУРА

 

1. Восстание в Литве и Белоруссии 1863-1864 гг. Материалы и документы. М., 1965.

2. Галубовіч В.І., Бохан Ю.М.. Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветнай цывілізацыі). Мн.: Сучасная школа, 2007. с. 156-243.

3. Гісторыя Беларусі: вучэб. дапам. У 2 ч. Ч.1 Ад старажытных часоў – па люты 1917 г. / Я.К.Новік., Г.Е.Марцуль, І.Л.Качалаў. – Мн.: Універсітэцкае. 2000.

4. Гісторыя Беларускай ССР. Беларусь у перыяд капіталізму: У 5 т. Мн., 1972. Т.2.

5. Гісторыя Беларускага тэатра: У 3 т. Мн., 1983. Т.1.

6. Дакументы Беларускай Сацыялістычнай Грамады часоў рэвалюцыі 1905-1907 гг. // Спадчына. 1991. № 3.

7. Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі …
(1772-1903). Мн., 1940. Т.2.

8. Довнар-Запольский М.В. Народное хозяйство Белоруссии. 1861-1914. Мн., 1926.

9. Доўнар-Запольскі М.В. Гісторыя Беларусі. Мн., 1994.

10. Дробов Л.Н. Живопись Белоруссии ХІХ — начала ХХ века. Мн., 1974.

11. Ігнатоўскі У. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991.

12. Ігнатоўскі У.М. Гісторыя Беларусі ў ХІХ і ў пачатку ХХ сталецця. Мн., 1923.

13. История первой мировой войны: 1914 – 1918: В 2 т. М., 1975.

14. История рабочего класса Белорусской ССР: В 4 т. Мн., 1984. Т.1.

15. Игнатенко И.М. Февральская буржуазно-демократическая революция в Белоруссии. Мн., 1986.

16. Каліноўскі К. За нашу вольнасць. Творы, дакументы. Мн., 1999.

17. Кернажыцкі К.І. Гаспадарка прыгоннікаў на Беларусі ў канцы ХVІІІ і першай палове ХІХ ст. (Да праблемы разлажэння феадалізму ў Беларусі.) Мн., 1935.

18. Король А.С. Большевики Белорусси в революции 1905 – 1907 гг.

19. Козловский П.Г. Землевладение и землепользование в Белоруссии в конце ХVІІІ – первой половине ХІХ в. Мн., 1982.

20. Корнейчик Е.И. Белорусский народ в Отечественной войне 1812 г. Мн., 1962.

21. Лютый А.М. Социально-экономическое развитие городов Белоруссии в конце ХVІІІ – первой половине ХІХ в. Мн., 1987.

22. Липинский Л.П. Столыпинская аграрная реформа в Белоруссии. Мн., 1978.

23. Лосинский М.Б. Революционное народническое движение в Белорусси 1870-1884 гг. Мн., 1983.

24. Мандрык І.У. Зборнік лекцый па гісторыі Беларусі (у кантэксце сусветнай цывілізацыі). Віцебск., 2005 г. с. 71-134

25. Мандрык І.У. Пярэдадзень Вялікага Кастрычніка. Да 70-і годдзя Лютаўскай рэвалюцыі // Віцебскі рабочы, 12 марта 1987.

26. Революционное движение в Белоруссии 1905-1907 гг.: Документы и материалы. Мн., 1955.

27. Самбук С.М. Революционные народники Белоруссии (70-е – начало 80-х годов ХІХ в.). Мн., 1980.

28. Солодков Т.Е. Борьба трудящихся в Белоруссии против царизма (1907-1917 гг.). Мн., 1967.

29. Турук Ф. Белорусское движение: Очерк истории национального и революционного движения белорусов. М., 1921.

30. Шыбека З.В. Гарады Беларусі (60-я гады ХІХ – пачатак ХХ ст.). Мн., 1997.

31. Чепко В.В. Классовая борьба в белорусской деревне в первой половине ХІХ в. Мн., 1985. Т.1.

32. Чепко В.В. Сельское хозяйство в Белоруссии в первой половине ХІХ в. Мн., 1966

33. Эканамічная гісторыя Беларусі: Курс лекцый. / В.І.Галубовіч, Р.І.Ермашкевіч, Г.Ф.Шанавая і інш. / Ад агул. рэд. В.І.Галубовіча. – Мн.: Экаперспектыва, 1993.

 

 

РАЗДЗЕЛ IIІ. Савецкая мадэль мадэрнізацыі ў гісторыі Беларусі

Глава 1. Беларусь у перыяд рэвалюцыі 1917 года і грамадзянскай вайны. Стварэнне беларускай дзяржаўнасці

Тэма 1. Кастрычніцкая рэвалюцыя, станаўленне новага ўклада жыцця

§1. Барацьба палітычных сіл за выбар шляхоў грамадскага развіцця

§2. Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года. Устанаўленне савецкай улады

§1. Пасля 1905 г. на Беларусі складваецца шырокая палітра палітычных сіл. Іх адносіны да лютаўскіх падзей розныя. Задаволены звяржэннем царскага самадзяржаўя кадэты, партыі Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ), Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД), Беларуская партыя народных сацыялістаў (БПНС)), эсэры, усе партыі яўрэйскага насельніцтва Беларусі, у тым ліку і Бунд. Гэтыя партыі выступаюць за развіццё капіталістычнага грамадства, прыстасаванне да парламенцкага дзеяння, як гэта было ў партый еўрапейскіх краін. Што тычыцца Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (РСДРП), то тут існуюць два погляды. Бальшавіцкае крыло партыі ставіла сваёй мэтай не прыпыняцца на буржуазна-дэмакратычным этапе, а падрыхтаваць і правесці этап сацыялістычнай рэвалюцыі для ўстанаўлення ў краіне дыктатуры пралетарыяту. Меншавіцкае крыло партыі лічыла, што “Расія не дарасла да сацыялістычнай рэвалюцыі”, выступала за скліканне ўстаноўчага сходу і ўстанаўленне рэспублікі.

Розныя погляды мелі партыі па нацыянальным пытанні. Ні адна з партый цвёрда не заяўляла аб утварэнні самастойнай Беларускай дзяржавы. Пазней толькі з’явіцца гэта патрабаванне ў партый чыста беларускага паходжнання: БСГ і БПНС. РСДРП у сваёй праграме намеціла мэту -вызваленне ад эксплуатацыі чалавека чалавекам, і лічыла, што гэта і будзе адначасова вырашэннем пытання аб нацыях эксплуататараў і эксплуатуемых. У той жа час у праграме меўся тэзіс аб роўнасці ўсіх нацый і народнасцей, аб іх магчымасці, пры пажаданні нават, аддзяліцца і ўтварыць самастойную дзяржаву.

загрузка…

Намер да нацыянальнага вызначэння меўся ў партый правага крыла. 25 сакавіка 1917 г. у Мінску па ініцыятыве БПНС быў скліканы з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый. Мэта з’езда, як яна сфармулявана самімі ўдзельнікамі, заключалася ў тым, каб “кансалідаваць свае сілы і накіраваць іх у рэчышча барацьбы за “нацыянальны ідэал”. З’езд абраў Беларускі нацыянальны камітэт (БНК). Старшынёй яго стаў Р.Скірмунт. У дэкларацыі з’езда выказвалася поўная падтрымка Часовага ўрада, выстаўлялася патрабаванне аб перадачы выканаўчых функцый Беларускаму нацыянальнаму камітэту, які ў кантакце з Часовым урадам арганізуе кіраўніцтва Беларуссю. З 28 мая БНК пачынае выдаваць грамадска-палітычны, эканамічны і літаратурны орган – газету “Вольная Беларусь”, рэдактарам якой прызначаецца Язэп Лёсік.

У маі 1917 г. дэлегацыя БНК (кіраўнік Алексяюк А.) накіравалася ў Петраград дзеля таго, каб давесці сваю “нацыянальную праграму” да ведама міністэрстваў. Дэлегацыя дамагалася перадачы ўлады БНК, патрабавала замяніць усіх губернскіх і павятовых камісараў прадстаўнікамі Беларусі.

Прэм’ер-міністр Часовага ўрада князь Г.Львоў выслухаў дэлегацыю і накіраваў яе ў міністэрствы. Дэлегацыя наведала міністра асветы Мануйлава, міністра ўнутраных спраў Лявонцьева. І. Як потым пісаў сам кіраўнік дэлегацыі Алексяюк, адзін міністр сказаў, што ён не мае нічога супраць планаў беларусаў, але зрабіць нічога не можа. І нават запэўніванне дэлегацыі, што за БНК стаіць вялікая маральная сіла, ніякіх уражанняў на міністра ўнутраных спраў не зрабіла. Лявонцьеў заявіў, што “не можа ісці супраць абранай улады”. Удалося, праўда, дагаварыцца з обер-пракурорам сінода В.Львовым аб замене некаторых царкоўных дзеячаў.

Можна зрабіць выснову: складаныя абставіны таго часу не дазвалялі Часоваму ўраду займацца ўшчыльную нацыянальным пытаннем. Не было ў іх жадання “разваліць” Расію, развесці яе па нацыянальных кватэрах.

Стаіць у парадку дняяшчэ адно важнае на гэты час пытанне – пытанне аб вайне: што рабіць, працягваць яе ці не? У палітычных сіл на гэты конт маюцца розныя думкі.

Пасля лютаўскай рэвалюцыі ў выніку пагаднення паміж Выканкомам Савета і думскім Часовым камітэтам у краіне пачалі дзейнічаць два палітычных цэнтры: Петраградскі Савет (у чэрвені 1917 г. будзе выбраны Усерасійскі Савет і яго УЦВК) і Часовы ўрад. У краіне стварылася становішча, якое можа быць названа дваеўладдзем: вярхоўная дзяржаўная ўлада знаходзілася ў руках буржуазнага Часовага ўрада і яго органаў на месцах. Рэальная ж улада належала Савету рабочых і салдацкіх дэпутатаў, ён абапіраўся на ўзброены народ і армію, меў усе магчымасці для роспуску Часовага ўрада і мірнага ўзяцця ўлады ў свае рукі. Буржуазія тады (да 3-4 ліпеня) яшчэ не асмелілася б, ды і не мела магчымасці ўжыць узброенае насілле над народам.

У далейшым падзеі развіваюцца такім чынам, што красавіцкі, а затым чэрвеньскі і ліпеньскі палітычныя крызісы пахіснулі пазіцыі ўрадавай кааліцыі. Бальшавіцкія лозунгі невыпадкова атрымалі шырокую падтрымку. Зацягванне вайны, нарастанне эканамічнай разрухі, прапагандысцкая дзейнасць бальшавікоў, актуальнасць іх лозунгаў зрабілі сваю справу.

Ускалыхнула масы заява міністра замежных спраў кадзета Мілюкова, у якой ён 18 красавіка звярнуўся да саюзнікаў і запэўніў іх аб тым, што Расія будзе весці вайну да пераможнага канца. У Петраградзе прыкладна 100 тыс. дэманстрантаў падтрымалі бальшавіцкія лозунігі: “Далоў вайну!”, “Ніякай падтрымкі Часовага ўрада!” На Беларусі ноту Мілюкова асудзілі Мінскі і Гомельскі Саветы. Аднак большасць Саветаў, дзе пераважаў уплыў меншавікоў, эсэраў і Бунда, вынесла рэзалюцыю ў падтрымку Часовага ўрада.

Катастрофай стала і чэрвеньская задума наступлення на Паўднёва-Заходнім фронце. Чэрвеньская масавая дэманстрацыя, якая планавалася прэзідыумам першага Усерасійскага з’езда Саветаў і яго выканкомам як падтрымка Часовага ўрада, прынесла важную на гэтым этапе перамогу бальшавікам. 18 чэрвеня пазіцыі ўрадавай кааліцыі пахіснуліся. Урад і УЦВК Саветаў разлічвалі, што поспех наступу на фронце акажа стабілізуючае ўздзеянне на рэвалюцыйны працэс, які набіраў усё больш радыкальныя, а дзесьці і экстрэмісцкія, формы. Спачатку здавалася, што разлікі ўрада на поспех наступлення апраўдваліся. Так, віцебскія чыгуначнікі з захапленнем сустракаюць вестку аб наступленні на фронце 18 чэрвеня і бяруць на сябе абавязацельства адлічваць штомесячна 1% ад заработнай платы на падтрымку знявечаных, іх сем’яў і паміраючых. Яны прызвалі ўсіх чыгуначнікаў далучыцца да іх.

Але падзеі на фронце складваліся кепска. Толькі адна 8-я армія рускіх аказалася дзеяздольнай (ёй кіраваў Л. Карнілаў). Іншыя арміі гэтага фронту “буксавалі” з самага пачатку, а праз некалькі дзён прыпыніліся зусім. Больш безвыніковымі атрымаліся наступленні на іншых франтах. І калі 6 ліпеня германскія войскі нанеслі моцны контрудар на Паўднёва-Заходнім фронце, здзейснілі так званы Тарнопальскі прарыў, наспеў трэці за гэты кароткі час крызіс.

Тарнопальскі прарыў невыпадкова супаў з трагічнымі падзеямі, здарыўшыміся ў Петраградзе, якія У.І.Ленін назваў як “выбух рэвалюцыі і контррэвалюцыі”. Дынамітам, што ўзарваў грамадства і выклікаў рэвалюцыю, былі ўмовы жыцця працоўных мас, якія ўсё больш пагаршаліся, спробы ўрада і камандавання, абапіраючыся на надуманую прычыну ваенных патрэб, вывесці частку рэвалюцыйнага гарнізона са сталіцы, і бударажачыя чуткі аб правале так доўга рыхтаваўшагася наступлення. Сітуацыю “падагрэў” і нечаканы выхад міністраў-кадзетаў з Часовага ўрада.

У першых чыслах ліпеня рэвалюцыйныя салдаты і рабочыя некаторых заводаў выйшлі на вуліцы Петраграда з лозунгамі “ўстаранення Часовага ўрада і перадачы ўлады ў рукі Саветаў”. Насельніцтва Беларусі таксама не задаволена тым станам, што складваецца тут. Закрываліся фабрыкі і заводы, расло беспрацоўе. Не хапала харчовых прадуктаў. У Мінску, Віцебску, Гомелі і іншых гарадах была ўстаноўлена харчовая норма: 300 грам хлеба на чалавека. Узрастае забастовачны рух.

Кожны дзень улады атрымліваюць звесткі аб забастоўках, непадпарадкаванні мясцовым уладам, разгроме маёнткаў і інш. Вось два данясенні: фабрычны інспектар піша: 22 чэрвеня забаставалі рабочыя фабрыкі шавецкіх цвікоў у мястэчку Смалявічы Барысаўскага павета. У забастоўцы ўдзельнічалі ўсе 125 рабочых. Прад’яўлены патрабаванні аб павелічэнні заработнай платы. 400 рабочых шклянога завода ў Рагачоўскім павеце Магілёўскай губерні арыштавалі адміністрацыю і ўступілі ва ўладанне заводам. Па дадзеных, якія меліся на гэты час у вучоных, толькі ў маі – чэрвені 1917 г. у Беларусі на прамысловых прадпрыемствах адбылося каля 60 забастовак.

На выбух рэвалюцыі контррэвалюцыя адказала сваім выбухам. У некаторых месцах удзельнікі дэманстрацыі падвергліся збіванням і ўзброеным нападкам, па іх адкрывалі агонь з кулямётаў. Рэдакцыя “Праўды” была разгромлена, многія кіраўнікі бальшавікоў (Л.Троцкі, А.Калантай, Ф.Раскольнікаў, Л.Каменеў і інш.) былі арыштаваны. Пасля гэтых падзей бальшавікі бяруць новы рэвалюцыйны курс – курс на ўзброеннае паўстанне.

Далейшы ход падзей паказвае, што ні першы кааліцыйны Часовы ўрад (які быў сфарміраваны ў пачатку мая), ні другі, што ўтвораны ў ліпені (у канцы – 24 ліпеня) не змаглі авалодаць абставінамі. І трэці па ліку кааліцыйны ўрад, які сфарміраваўся ў сярэдзіне верасня, трапіў у крызіс, а прасцей кажучы, абанкроціўся. Развіццё палітычнай сітуацыі ўсё больш “працавала” на ідэю Леніна.

У краіне паглыбляўся прамысловы развал, палалі сялянскія паўстанні, рэзка абвастрыліся нацыянальныя супярэчнасці. У краіне складваецца палітычнае і эканамічнае становішча, якім не задаволены як сілы рэвалюцыі, так і тыя, хто згодны застацца на рубяжах апошніх дзён лютага. Таму пачынаюць узнікаць палітычныя арганізацыі, якія ставяць сваёй мэтай навесці “жалезную дысцыпліну”. Найбольш энергічным тут стаў так званы “Рэспубліканскі цэнтр”. Ён аб’яднаў цэлы шэраг такіх ваенных і полуваенных арганізацый, як “Саюз георгіеўскіх кавалераў”, “Ваенная ліга”, дзе канцэнтраваліся правыя контррэвалюцыйныя сілы. Напрамую “Цэнтр” быў звязаны з Карнілавым, якога рыхтавалі ў дыктатары.

Прапаноўваецца стварыць у краіне ўладу пад моцнай карнілаўскай рукой і “пад чырвоным сцягам” Керанскага. Уладу, якая змагла б ліквідаваць Саветы і іншыя рэвалюцыйна-дэмакратычныя арганізацыі, пакончыць з “бальшавіцкай анархіяй”. Карнілаў аб сваіх намерах заявіў так: для павышэння баяздольнасці і ўмацавання парадку неабходна не адна, а тры арміі: “армія ў акопах…, армія ў тыле і армія чыгуначнікаў”. Усе 3 арміі павінны быць падпарадкаваны той жа самай “жалезнай дысцыпліне”, якая будзе ўстаноўлена для арміі, “трымаючай фронт”.

На аснове дырэктывы аб трох арміях была распрацавана асобая запіска (або даклад) для Часовага ўрада. У ваенным раздзеле запіска патрабавала аднаўлення ў поўнай меры дысцыплінарнай улады начальнікаў. “Грамадзянская частка” запіскі патрабавала аб’явіць чыгунку, а таксама большую частку заводаў і шахт на ваенным становішчы. Мітынгі, стачкі, забастоўкі забараняліся. За невыкананне норм выпрацоўкі магла адбыцца адпраўка рабочага на фронт.

Важнай падзеяй у гэты час з’яўляецца праведзеная ў Маскве 12 жніўня Дзяржаўная нарада. Бальшавікі байкаціравалі яе. Выступаўшыя тут Керанскі, Чхеідзэ, Карнілаў і іншыя заклікалі да кансалідацыі. Лідэры правых партый і прамысловых колаў на гэтай нарадзе дамовіліся аб пагадненні па асноўных пазіцыях. Цяпер гісторыкі, якія з апорай на архіўныя матэрыялы раскрываюць гэтую мэту, пацвярджаюць – ранейшыя нашы веды былі слушнымі: сувязь Карнілава з Керанскім і загавор кадэтаў і іншых контррэвалюцыйных сіл існавалі. Заставалася толькі правесці “жалезныя меры” ў жыццё. Але пакуль і сення застаецца загадкай, якая ж недарэчнасць разарвала сувязь паміж Керанскім і Карнілавым?

Керанскі адмовіўся падтрымаць Карнілава і аб’явіў аб змяшчэнні яго з паста галоўнакамандуючага. Карнілаў не падпарадкаваўся і ў сваю чаргу заявіў, што Часовы ўрад дзейнічае па ўказцы Савета, у якім прытаілася нямала германскіх агентаў. Ён пасунуў войскі на Петраград. Гэта быў антыўрадавы мяцеж. У адказ Керанскі, УЦВК Саветаў і выканаўчы камітэт сялянскіх Саветаў (пасля нарад і кансультацый) вырашылі стварыць надзвычайны орган – Камітэт народнай барацьбы з контррэвалюцыяй. ЦК бальшавікоў прадпісваў сваім арганізацыям дзейнічаць “у тэхнічным і інфармацыйным “супрацоўніцтве” з Саветам пры поўнай самастойнасці палітычнай лініі. Яго прадстаўнікі ўвайшлі ў састаў народнай барацьбы з контррэвалюцыяй.

Цэнтрам барацьбы супраць карнілаўшчыны на Беларусі стаў Мінск. Тут быў створаны Часовы рэвалюцыйны камітэт (ЧРК) Заходняга фронту, які абвясціў сябе адзінай уладай, устанавіў сувязі з Петраградам. Ён і ўзначаліў барацьбу з карнілаўшчынай на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Старшынёй рэўкома быў назначаны старшыня франтавога камітэта эсэр-максімаліст Н.Палянскі (пазней стаў бальшавіком), таварышам старшыні – бальшавік Н.Ландар. Камітэт кантраляваў дзейнасць пошты, тэлеграфа, выдавецтваў, а таксама перамяшчэнне войск на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Прадстаўнікі ЧРК былі накіраваны на ўсе буйныя чыгуначныя станцыі. У Оршы і іншых чыгуначных станцыях рэвалюцыйна настроеныя салдаты, рабочыя чыгуначнікі затрымлівалі карнілаўскія эшалоны. На лініі Гомель – Жлобін гомельскімі чырвонагвардзейцамі затрымана 30 эшалонаў. Пры Віцебскім Савеце было створана Ваеннае бюро. Яно і ўзяло пад свой кантроль чыгуначную станцыю і сродкі сувязі, выставіла загараджальныя атрады на чыгуначных і шасэйных дарогах.

Цяжэйшым было становішча ў цэнтры мецяжу – Магілёве. Выканаўчы камітэт Магілёўскага Савета вымушаны быў пайсці ў падполле. У выніку агітацыйнай работы сярод салдат частка іх выказала гатоўнасць выступіць супраць Карнілава. У тым ліку георгіеўскі батальён і карнілаўскі ўдарны полк. Першага верасня ў Магілёве арыштаваны Карнілаў і іншыя генералы стаўкі. “Ліквідацыю” стаўкі здзейсніў генерал Аляксееў, які сам спачувальна адносіўся да планаў Карнілава.

Карнілаўскія падзеі перавярнулі ўсю сітуацыю ў краіне. Чашы палітычных вагаў хутка мяняліся месцамі. Правал карнілаўшчыны азначаў сакрушальнае паражэнне правых. Яны аказаліся надоўга дэмаралізаванымі. Насупраць, бальшавікі, якія ўнушалі масам, што Урад Керанскага – гэта толькі шырма, за якой кансалідуецца контррэвалюцыя, што марыць аб буржуазным і нават аб манархічным рэжыме, набылі новы крэдыт.

І калі б у той час меншавіцкія і эсэраўскія лідэры правага і цэнтрысцкага кірунку згадзіліся на фарміраванне Урада рэвалюцыйнай дэмакратыі, Расія магла б хутчэй пайсці па дэмакратычным шляху развіцця.

§2. 25 кастрычніка (у поўдзень) у Мінску стала вядома аб перамозе рэвалюцыі ў Петраградзе. Тут адразу быў сфарміраваны Першы рэвалюцыйны імя Мінскага Савета полк (з вызваленых з турмы салдат, арыштаваных Урадам Керанскага). Рэвалюцыйна настроеныя бальшавікамі чырвонаармейцы і салдаты толькі што ўтворанага палка занялі чыгуначны вузел, урадавыя і ваенныя ўстановы, пошту, тэлеграф, вайсковую радыёстанцыю. Па рашэнні Паўночна-Заходняга камітэта РСДРП(б) створаны ваенна-рэвалюцыйны камітэт (ВРК) Заходняй вобласці і фронту. Ён стаў штабам, які накіроўваў работу па ўсталяванню Савецкай улады на Беларусі. На ВРК ускладалася задача нейтралізаваць дзеянні стаўкі (яна ў Магілёве) і пагасіць контррэвалюцыйныя выступленні. Не прызналі пераход улады да Саветаў на Беларусі ў гэты час прадстаўнікі меншавіцкіх арганізацый, эсэраў і бундаўцаў. Яны ўтварылі камітэт выратавання рэвалюцыі. Камітэт актыўна падтрымліваўся Вялікай Беларускай Радай (ВБР). Звяржэнне буржуазнага ўрада і ўстанаўленне ўлады Саветаў ВБР разглядаецца як “анархія, якая пагражае існаванню беларускага народа, яго правам і свабодам, заваяваным у ходзе рэвалюцыі”.

Мінская гарадская дума (дзе бундаўцы мелі большасць) таксама не прызнала пераход улады да Саветаў. КВР, абапіраючыся на ваенныя сілы, 27 кастрычніка аб’явіў ВРК ультыматум, запатрабаваў перадачы яму ўсёй улады. Суадносіны сіл у гэты час былі на баку КВР. Мінскі Савет пайшоў на кампраміс: згадзіўся на перадачу ўлады КВР, але з умовай, што той не пашле контррэвалюцыйныя сілы ў Петраград. У камітэт былі нават дэлегіраваны бальшавікі. Але гэта была толькі часовая ўступка. 1 лістапада ў Мінск прыбылі рэвалюцыйныя салдаты ІІ арміі, а таксама браняпоезд пад камандай бальшавіка В.Пралыгіна. Перавага КВР была ліквідавана. Улада зноў перайшла да бальшавікоў.

Важную ролю ва ўмацаванні ўлады Саветаў у Беларусі адыгралі тры з’езды: абласны – Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, франтавых салдацкіх дэпутатаў, сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў. Гэтыя з’езды прайшлі ў Мінску 19-24 лістапада 1917 г. У сваіх рашэннях удзельнікі прызналі дэкрэты ІІ Усерасійскага з’езда Саветаў. Адначасова ідзе аб’яднанне з’ездаў: яны ствараюць адзіны вышэйшы орган Савецкай улады для Заходняй вобласці і фронту аблвыкамзах (Выканаўчы Камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту). У склад Заходняй вобласці ўваходзілі тэрыторыі Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай і часткова Віленскай губерняў. Утвараецца і СНК Заходняй вобласці і фронту.

Згодна са зваротам Народнага камісарыята ўнутраных спраў РСФСР ад 24 снежня 1917 г. да ўсіх Саветаў “Аб арганізацыі мясцовага самакіравання” і інструкцыі “Аб правах і абавязках Саветаў”, у аснову савецкага будаўніцтва на Беларусі прапаноўвалася пакласці два прынцыпы: паўнаўладдзе Саветаў (у пытаннях мясцовага значэння) і дэмакратычны цэнтралізм.

Фарміруюцца павятовыя і валасныя органы ўлады. У першую чаргу выбіраліся павятовыя арганізацыйныя ўлады – Саветы рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Адбывалася гэта шляхам склікання агульнага з’езда рабочых, салдат і сялян.

Затым у студзені – сакавіку 1918 г. ідзе ўтварэнне валасных Саветаў. Выканаўчыя камітэты павятовых і валасных Саветаў, як правіла, складаліся з бальшавікоў і левых эсэраў. Напрыклад, у Аршанскі павятовы Савет выбраны 32 бальшавікі і 3 левыя эсэры. Структура выканаўчых камітэтаў вызначалася на месцы ў залежнасці ад канкрэтных умоў (5 – 4 аддзелы). Ствараліся аддзелы кіравання, зямельны, харчовы, будаўнічы. У гэты ж самы час ідзе скасаванне ўстаноў Часовага ўрада. Закрываюцца газеты (буржуазныя і нацыяналістычныя), якія выступалі супраць Савецкай улады, ствараюцца народныя суды, рэвалюцыйныя трыбуналы.

Адным з першых мерапрыемстваў, якія разлічаны на экспрапрыяцыю экспрапрыятараў, з’явілася ўстанаўленне рабочага кантролю над вытворчасцю і размеркаваннем прадуктаў. Яшчэ ў 1917 г. такія мерапрыемствы праведзены на заводах і фабрыках Мінска, Віцебска і іншых гарадоў. Робіцца пераход да цэнтралізаванага кіраўніцтва прамысловасцю. Для гэтай мэты былі арганізаваны абласныя, губернскія і павятовыя саветы народнай гаспадаркі – СНГ, – якія працуюць пад кантролем мясцовых Саветаў рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў.

Да пачатку 1918 г. нацыяналізаваны прыватныя банкі, пачалася нацыяналізацыя буйных прадпрыемстваў. Канфіскуюцца памешчыцкія маёнткі з жывёлай, сельскагаспадарчымі прыладамі. На былых памешчыцкіх землях арганізоўваюцца савецкія гаспадаркі (саўгасы) і калектыўныя гаспадаркі сялян – камуны, арцелі.

На прамысловых прадпрыемствах паўсюдна быў устаноўлены 8-гадзінны рабочы дзень, уводзілася сацыяльнае страхаванне, бясплатная медыцынская дапамога, уведзена бясплатнае навучанне. Адкрываліся школы і бібліятэкі.

Сацыяльная рэвалюцыя на тэрыторыі Беларусі праходзіла ў складаных умовах. Тут спыніўся фронт і падзяліў Беларусь на нямецкую і расійскую часткі. Апрача таго, сацыяльная рэвалюцыя на Беларусі спаткалася з нацыянальным пытаннем.

Персанальны склад аблвыкамзаха больш адпавядаў інтарэсам фронту, чым Беларусі, і беларускага нацыянальнага руху не ўвабраў. Беларускі рух у Мінску сканцэнтраваўся вакол Цэнтральнай Рады, беларускіх арганізацый і партый і Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады. Сярод гэтых арганізацый нараджаецца думка аб скліканні Усебеларускага Кангрэса. Усебеларускі Кангрэс прайшоў 14 снежня 1917 г. На ім прысутнічала 1872 дэлегаты, з якіх 1167 мелі рашаючы голас.

У большасці з’езд быў сялянскі, хоць шмат было прадстаўнікоў ад рабочых і сацыялістычных партый. Пад націскам рабочых і па-савецку настроеных салдат ён прызнаў, праўда часова, Савецкую ўладу (у асобе Аблвыкамзаха). Але пры такім настроі ён не быў прызнаны Аблвыкамзахам і ўноч на 18 снежня распушчаны.

Хаця ход падзей 1917 года, пачынаючы з Лютаўскай рэвалюцыі, таіў у сабе розныя альтэрнатывы: буржуазна-дэмакратычную, за якой стаяў Керанскі, генеральска-дыктатарскую (Карнілаў), аднародна-сацыялістычную (Мартаў) і бальшавіцка-леварадыкальную (Ленін), але ў выніку эканамічнага і палітычнага крызісу ў Расіі, слабасці і памылак Часовага ўрада, заняпаду яго аўтарытэту, авантурызму правых сіл, радыкалізму “нізоў”, збянтэжанасці, замяшацельства меншавікоў і эсэраў, палітычнай волі бальшавікоў, іх зразумелым і дастаткова своечасовым дэмакратычным лозунгам, рэалізаванай аказалася бальшавіцкая-леварадыкальная. Значную ролю трэба адвесці партыі РСДРП(б), якая за кароткі час стала дзеяздольным сацыяльным арганізмам.

Бальшавіцкая ўлада ўсюды дзейнічала энергічна. Спробы асобных груповак і асобных людзей падняць новае паўстанне ў Беларусі вельмі хутка правалілася.

Такім чынам, пасля перамогі Лютаўскай рэвалюцыі значна актывізаваўся беларускі нацыянальны рух, утварылася разгалінаваная сетка палітычных арганізацый і грамадзянскіх рухаў, якія вялі барацьбу за палітычны ўплыў на грамадства. Адны з іх былі задаволены вынікамі буржуазна-дэмакратычнага напрамку рэвалюцыі, другія – патрабавалі больш радыкальных змен з мэтай пераходу да сацыялізму.

Ва ўмовах, калі працягвалася першая сусветная вайна, нявырашаным заставалася аграрнае пытанне, не праводзіліся сацыяльныя рэформы – адбылася Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя. Яна несла як стваральныя, так і разбуральныя вынікі, узлёты і падзенні. У сілу спецыфічнасці гістарычнага развіцця грамадства рэвалюцыя выклікала вострае размежаванне палітычных сіл і нявырашанасць беларускага нацыянальнага пытання.

 

Тэма 2. Шляхі фарміравання беларускай дзяржаўнасці

§1. Брэсцкі мір

§2. Стварэнне беларускай дзяржаўнасці

§3. Інтэрвенцыя з боку Польшчы, Рыжскі мір

§1.14 лістапада 1917 г. (па н.ст.) Германскае вярхоўнае камандаванне дало згоду на правядзенне афіцыйных перамоў аб міры з прадстаўнікамі Савецкай улады. Пачатак перамоў быў назначаны на 19 лістапада, пры гэтым у заяве ад 15 лістапада Савецкі ўрад указаў, што ў выпадку адмовы Францыі, Вялікабрытаніі, Італіі, ЗША, Бельгіі, Сербіі, Румыніі, Японіі і Кітая далучыцца да перамоў, “мы будзем весці перагаворы з немцамі адны”. Такім чынам было заяўлена аб плануемым падпісанні сепаратнага міру з краінамі чацвёртага блока.

У Брэст-Літоўск дэлегацыя прыбыла ў складзе 28 чалавек (кіраўнікі дэлегацыі А.А.Іофе, Л.Б.Каменеў і Г.Я.Сакольнікаў). З нямецкага боку перамовы вяла група ваенных на чале з генералам Гофманам. Руская дэлегацыя настойвала на заключэнні міру без анексій і кантрыбуцый. Гофман як быццам бы не адмаўляўся, аднак пры ўмовах згоды на гэтыя патрабаванні іншых краін Антанты. Расійская ж дэлегацыя такіх паўнамоцтваў не мела. У такім выпадку размова магла ісці толькі аб перамір’і, а не аб палітычным пагадненні. Для высвятлення абставін далейшых дзеянняў бакоў у перамовах быў зроблены перапынак. 4 снежня перамовы ўзнавіліся, а потым перапыніліся зноў. Стала відавочна, што яны зайшлі ў тупік з-за пытання аб ускраінных дзяржавах: нямецкі бок заявіў, што калі сепаратыўны мір і будзе падпісаны, Германія не выведзе свае войскі з занятых ёю тэрыторый, таму што вайна на Заходнім фронце яшчэ працягваецца. На думку германскага камандавання, іх войскі будуць прысутнічаць на акупаваных землях яшчэ некалькі год. Савецкая дэлегацыя ў канцы снежня пакінула Брэст-Літоўск. Вярнулася яна туды ўжо 9 студзеня 1918 г. з новым кіраўніком – Л.Троцкім. Л.Троцкі як мог цягнуў перамовы, ухіляўся ад прамых адказаў, а затым выступіў у рэзкай форме, назваў нямецкія прапановы “скрытай формай анексіі”. У перамовах наступіў новы перапынак. Супраць падпісання міру катэгарычна выступіла большасць Савецкага ўрада.

У.І.Ленін па гэтым пытанні меў мала аднадумцаў у сваёй партыі. Левым камуністам (прыхільнікі неадкладнай рэвалюцыйнай вайны) належала большасць у двух сталічных партыйных арганізацыях. Гэтаму не прыходзіцца здзіўляцца: пры агульным рэвалюцыйным пад’ёме Ленін аказваўся ў меншасці. Большасць партыйнага актыву выступала за разрыў перамоў і аб’яву рэвалюцыйнай вайны германскаму імперыялізму з мэтай устанаўлення камуністычнага ладу ў Еўропе.

У сваю чаргу Германія і Аўстра-Венгрыя з цягам часу паставілі новыя ўмовы перамір’я: Украінская народная Рада прызнавалася Германіяй і Аўстра-Венгрыяй адзіным законным Урадам Украіны. Памятаючы аб вяршэнствуючай думцы ў ЦК – “ніякіх уступак, адказ ад прызнання Кіеўскай “буржуазнай” Рады, а ў выніку ўпорства немцаў – разрыў мірных перамоў”, Л.Троцкі 28 студзеня ад імя дэлегацыі заявіў аб разрыве перамоў: “Мы выходзім з вайны, аднак вымушаны адмовіцца ад падпісання мірнага дагавору”.

Формула Троцкага не была прынята ў Берліне. 18 лютага нямецкія войскі пачалі наступленне. Пасяджэнні ЦК 17-га і раніцай 18 лютага адверглі ленінскую прапанову аб хуткім падпісанні германскіх умоў. І толькі на вячэрнім пасяджэнні 18 лютага 7 галасамі супраць 5-ці рашэнне аб падпісанні ўжо больш цяжкага міру было прынята, што затым і пацверджана УЦВК краіны. Калі ў пачатку студзеня немцы патрабавалі ад Расіі тэрыторыю 150 – 160 тыс. км2, то пасля разрыву пагаднення аб перамір’і да Германіі адыходзіла 780 тыс. км2 тэрыторыі, дзе пражывала 56 млн. чалавек. Тут знаходзілася 27% апрацоўваемай (да рэвалюцыі) зямлі, 26% усей чыгуначнай сеткі, 33% тэкстыльнай прамысловасці, выплаўлялася 73% жалеза і сталі.

Разглядаючы Брэсцкі мір у кантэксце лёсу Беларусі, адзначым, што на перамовах у падкамісіі па тэрытарыяльных пытаннях прадстаўнікі Савецкай дэлегацыі адстойвалі тэрытарыяльную цэласнасць Беларусі, выступалі супраць анексіі Брэста, Гродна і іншых тэрыторый Беларусі. Лінія нямецкай акупацыі да 18 студзеня 1918 года праходзіла на мяжы Дзвінск – Паставы – Баранавічы – Пінск.

У самым пачатку перамоў у Брэст-Літоўску пад выглядам дарадчыкаў Украінскай Рады знаходзілася дэлегацыя Беларускай Рады (А.Цвікевіч, С.Рак-Міхайлоўскі, І.Серада). Яна патрабавала стварэння ў Беларусі “дэмакратычнай рэспублікі”, дабівалася міжнароднага прызнання Рады. Але, як бачна, думку аб стварэнні самастойнай, незалежнай ад Расіі беларускай дзяржавы тады падзялялі нямногія.

 

§2. 19 лютага 1918 года Аблвыкамзах і СНК пакінулі Мінск. Кіраўніцтва вядучых беларускіх нацыяльных партый такіх, як БСГ і інш. робіць у другі раз спробу атрымаць незалежнасць. На акупаванай тэрыторыі 21 лютага, а затым у сакавіку (9-га і 25-га) выканкомам Савета Усебеларускага з’езда абвяшчаюцца тры Статутныя Граматы. Згодна з імі заканадаўчым органам аб’яўлялася Рада Усебеларускага З’езда, выканком перайменаваны у Раду БНР. У другой і трэцяй Граматах аб’яўлялася аб стварэнні Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) (у межах рассялення і колькаснай большасці беларусаў) і аб незалежнасці Беларусі ад Савецкай Расіі.

Створаны ў лютым 1918 г. Народны сакратарыят БНР меў у гэты час даволі цесныя сувязі з Кайзераўскім урадам Германіі, прасіў у яго дапамогі для ўстанаўлення ў БНР буржуазных парадкаў. Унутры Рады БНР расла апазіцыя. Прадстаўнікі земстваў і гарадоў, ідэалам якіх была адзіная непадзельная Расія, выйшлі з Рады БНР. Акупацыйнная нямецкая ўлада, якой не спадабаўся Акт незалежнасці і яго сацыялістычная праграма, разагнала Раду БНР і Народны сакратарыят.

Нягледзячы на тое, што аўтары стварэння БНР рабілі рашучыя заходы для атрымання міжнароднай падтрымкі, яе прызналі толькі Украіна, Літва, Латвія, Эстонія, Францыя, Чэхаславакія. Пасля таго, як 13 лістапада ўрад РСФСР ануляваў Брэсцкі дагавор, пачалося выгнанне немцаў з Беларусі і аднаўленне тут Савецкай улады.

У гэты час знаходзяць сваё месца ідэі аб стварэнні аўтаномнай беларускай дзяржавы ў складзе РСФСР. У канцы студзеня 1918 г. пры наркамаце па справах нацыянальнасцей быў створаны Белнацкам. Яго ўзначаліў А.І.Чарвякоў. Камітэт лічыў, што беларуская дзяржаўнасць павінна быць створана на савецкай аснове. Прыкладна такой жа думкі прытрымліваліся і беларускія секцыі РККП(б), якія існавалі ў буйных гарадах РСФСР.

Пад уздзеяннем гэтых аб’яднанняў і са згоды ЦК РКП(б) 30 снежня 1918 г. у Смаленску была склікана VІ Паўночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б). На ёй прысутнічалі дэлегаты ад усёй рэспублікі (усяго 206 чалавек) – яны прадстаўлялі прыкладна 18 тысяч членаў партыі. Канферэнцыя палічыла неабходным аб’явіць самастойную Cацыялістычную Рэспубліку Беларусь з тэрыторый Гродзенскай, Магілёўскай, Віцебскай, (часткі ўездаў) Смаленскай губерняў. Утвораны тут жа Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі Урад Беларусі. Яго старшынёй выбраны З.Х.Жылуновіч. Пасля чаго канферэнцыя абвясціла сябе І з’ездам КП(б)Б. На ім выбрана Цэнтральнае бюро. Старшынёй бюро ЦК КП(б)Б стаў А.Мяснікоў. 1 студзеня 1919 г. быў абнародаваны Маніфест Часовага Рабоча-сялянскага Урада Беларусі. У ім абвяшчалася ўтварэнне БССР і асноўныя палажэнні яе дзяржаўнага ўладкавання.

І-я Канстытуцыя БССР была прынята на І-м Усебеларускім з’ездзе Саветаў 2-3-га лютага 1919 г. у Мінску. Вышэйшым органам улады ў БССР (згодна з Канстытуцыяй) прызнаваўся Усебеларускі з’езд Саветаў, а ў перапынку паміж з’ездамі – Цэнтральны Выканаўчы Камітэт БССР, які ствараў СНК (Урад БССР). На гэтым з’ездзе прысутнічаў старшыня УЦВК Я.М. Свярдлоў. Ён аб’явіў пастанову УЦВК аб прызнанні незалежнасці БССР.

Такім чынам, тэрыторыя Заходняй вобласці, а больш правільна Заходняй Камуны (увосень 1919 г. яна стала так называцца), і вызваленыя ад нямецкіх войск тэрыторыі складаюць БССР. Але ў такім выглядзе Беларусь існавала нядоўга. У канцы студзеня 1919 г. ЦК РКП(б) прыняў пастанову аб далучэнні Віцебскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў БССР да РСФСР.

27 лютага 1919 г. па рэкамендацыі Масквы для аб’яднання сіл супраць міжнароднага імперыялізму створана Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная рэспубліка (ЛітБел). Старшынёй ЦВК ЛітБела стаў К.Г. Ціхоўскі. СНК узначаліў В.С.Міцкявічус-Капсукас. І зноў для беларускага народа наступаюць жорсткія выпрабаванні: польскія войскі акупавалі вялікую частку тэрыторыі ЛітБел, у тым ліку Вільню і Мінск.

 

§3. У лістападзе 1918 года адрадзілася Польская дзяржава. Яе галава Ю.Пілсудскі аб’явіў аб аднаўленні Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. У 1919 г. польскія войскі захапілі значную частку Гродзенскай губерні, затым ім удалося заняць Брэст, Ваўкавыск, Слонім, Шчучын, Пінск, Баранавічы. Бальшавікі не змаглі арганізаваць значнага супраціўлення: у гэты час іх сілы былі скіраваны на Усходні фронт. Вясной 1919 г. у руках палякаў былі ўжо Ліда, Вільня, Мінск, Слуцк, Барысаў, Бабруйск, Жлобін, Рагачоў, Рэчыца. На лініі ракі Бярэзіны фронт стабілізаваўся і заставаўся на гэтай пазіцыі аж да вясны 1920 года.

На акупаванай тэрыторыі наводзіліся польскія парадкі: аднаўлялася памешчыцкае землеўладанне, багацці Беларусі перапраўляліся ў Польшчу. Былі ліквідаваны органы мясцовага самакіравання, створаныя бальшавікамі і Радай БНР, забаронены прафсаюзы і іншыя рабочыя арганізацыі. Палітычныя апаненты, яўныя і патэнцыяльныя, падвергліся жорсткім рэпрэсіям. У культурным жыцці праводзілася паланізацыя – дзяржаўнай мовай аб’яўлена польская.

Ю.Пілсудскі 28 красавіка 1919 г. выступіў з адозвай да насельніцтва быўшага ВКЛ і паабяцаў, што дасць яму магчымасць самому вырашаць і ажыццяўляць свае нацыянальныя ідэі і рэлігійныя справы. Шэраг палітычных партый Беларусі, якія мелі надзеі на нацыянальнае адраджэнне, узялі курс на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі.

У верасні 1919 г. у Варшаву па запрашэнні выехаў старшыня Народнага сакратарыята БНР А.Луцкевіч. Ён згадзіўся на прапановы польскага боку аб утварэнні федэрацыі, пры прызнанні незалежнасці БНР. Прызнанне БНР палякі паставілі ў залежнасць ад вынікаў вайны з Літвой і Расіяй. 8 сакавіка 1920 г. польскі ўрад аб’явіў афіцыйна, што не збіраецца прызнаваць БНР, але надзяляе Мінскую губерню правам культурна-нацыянальнай аўтаноміі.

 
 

На акупаванай тэрыторыі нарастае супрацьстаянне польскім захопнікам. Беларускія эсэры, Саюз беларускай моладзі, РКП(б) Беларусі дабіваюцца пагаднення і ствараюць партызанскі рух, адзіны антыпольскі фронт. У самой Радзе БНР таксама нарастае супраціўленне збліжэнню з Польшчай. У сакавіку 1920 г. пры дапамозе краін Антанты Польшча стварае значную перавагу сіл (пяціразовую), але прасунуцца далёка на Усход ёй не ўдалося. Перакідванне сіл з Усходняга фронту дало магчымасць Чырвонай Арміі прыпыніць наступленне палякаў, а затым 14 мая 1920 г. перайсці ў контрнаступленне, але з-за ўзнікшых цяжкасцей прыйшлося вярнуцца на свае ранейшыя пазіцыі. Новае наступленне Чырвонай Арміі ў ліпені 1920 г. прыносіць поспех: 7 ліпеня ад палякаў вызвалены Мінск; 1 жніўня – Брэст. Чырвоная Армія зайшла далёка на Захад і адарвалася ад сваіх тылоў. У бальшавікоў была надзея, што рабочы клас і сялянства Польшчы дапаможа ім, падымецца на барацьбу з уласнымі прыгнятальнікамі. Гэтага не адбылося 16 жніўня 1920 г. польскія войскі перайшлі ў наступленне, занялі значную частку тэрыторыі Беларусі. Савецкі ўрад вымушаны быў пайсці на перамовы аб міры. 12 кастрычніка 1920 г. у Рызе вызначаны папярэднія ўмовы, а 18 сакавіка 1921 г. падпісаны мірны дагавор, згодна з якім да Польшчы адыходзіла 108 тыс. км.кв., дзе пражывала больш за 4 млн. чалавек.

У выніку Рыжскай мірнай дамовы тэрыторыя Беларусі аказалася невялікай. За ёю пакідаліся толькі землі 6 паветаў Мінскай губерні (Мінскі, Ігуменскі, Барысаўскі, Бабруйскі, Слуцкі, Мозырскі).У такім выглядзе яна існавала амаль 3 гады. І толькі 3 сакавіка 1924 г. адбылося першае ўзбуйненне Беларусі: БССР перадаецца шэраг паветаў Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерняў, яе тэрыторыя вырасла з 52 да 110 тыс км.кв., а колькасць насельніцтва павялічылася з 1,5 да 4,2 млн. чалавек. У снежні 1926 г. Беларускай ССР былі вернуты яшчэ 2 паветы: Гомельскі і Рэчыцкі. У выніку тэрыторыя БССР склала 152854 км.кв., а колькасць насельніцтва – 5 млн. чалавек.

Урад РСФСР аказваў БССР вялікую дапамогу. Яшчэ ў 1921 г. у БССР было адпраўлена 7 тыс. тон збожжа, вялікая колькасць сельска-гаспадарчай тэхнікі, матэрыялаў, значная дапамога прыйшла з Каломенскага машынабудаўнічага завода і Тульскага чыгуналіцейнага. З іх дапамогай быў адкрыты завод “Энергія” ў Мінску, запалкавая фабрыка “Бярэзіна” ў Барысаве. Вялікія сродкі асігнаваліся на асушэнне балот, якія склалі больш 25 % агульнай плошчы зямлі.

Ішло аднаўленне школ: у 1922 г. працавала больш за 2300 школ. У кастрычніку 1921 г. адкрыты Беларускі дзяржаўны універсітэт – першая навучальная ўстанова рэспублікі.

 

Такім чынам, пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Савецкі Урад прыклаў шмат намаганняў, каб найхутчэй падпісаць згоду з Германіяй. 3 сакавіка 1918 г. мірны дагавор паміж Савецкай Расіяй і Германіяй быў падпісаны на вельмі цяжкіх умовах, паводле якіх пад нямецкай акупацыяй апынулася большая частка Беларусі. У лістападзе 1918 года гэтая несправядлівасць была ліквідавана, чаму папярэднічала рашучае выступленне супраць захопнікаў беларускага народа.

У выніку нямецкай акупацыі часткі Беларусі на гэтай тэрыторыі ўстаноўлены жорсткі акупацыйны рэжым. Пачалася нацыянальна-вызваленчая барацьба беларускага народа. У гэтых умовах нацыянальна-дэмакратычнымі партыямі і іх кіраўнікамі была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка, утвораны яе кіруючыя органы. Гэта была першая спроба ажыццяўлення на практыцы распрацаванай яшчэ на пачатку ХІХ ст. беларускай ідэі ў сукупнасці ўсіх трох яе асноватворных элементаў – нацыянальнай свядомасці, нацыянальна-культурнага адраджэння і нацыянальнай дзяржаўнасці. Але здзейсніць гэтую ідэю поўнасцю не ўдалося. Была ўтворана пэўная палітычная структура з зародкамі дзяржаўнай арганізацыі.

У першай палове 1919 года супраць Савецкай Расіі ваенныя дзеянні пачынае Польшча. Першай ахвярай на шляху польскіх войск была Беларусь. У выніку агрэсіўнай палітыкі польскага кіраўніцтва да 1920 года акупіраванай аказалася значная частка тэрыторыі Беларусі. Тут наводзіліся польскія парадкі, аднаўлялася памешчыцкае землеўладанне, пад забаронай знаходзіліся грамадскія арганізацыі. На захопленай тэрыторыі нарастала супрацьстаянне польскай экспансіі, прымаліся захады па ўмацаванні Чырвонай Арміі. Але цяжкае эканамічнае становішча Савецкай краіны, не зусім удалыя дзеянні часцей і злучэнняў, у тым ліку і з-за дрэннай матэрыяльнай забяспечанасці, прымусілі Савецкі Урад пайсці на заключэнне цяжкага для беларусаў Рыжскага мірнага дагавору, згодна з якім вялікая тэрыторыя з беларускім насельніцтвам (больш за 100 тыс. кв. км., дзе пражывала звыш 4 млн. чалавек) адышла да Польшчы.

Пытанні і заданні:1. Вызначце погляды і дзеянні розных палітычных сіл па пытаннях рэвалюцыі, вайны і нацыянальнай дзяржаўнасці пасля Лютаўскай рэвалюцыі. 2. Дзе, у якіх структурах знаходзіўся на Беларусі апорны пункт сацыялістычнай рэвалюцыі? 3. Калі і якім чынам была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка і ўтворана Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка? 4. Раскажыце, на якіх умовах падпісаны Брэсцкі мір і Рыжскі мірны дагавор.